Retoriek... Ik dacht altijd dat dat ging over door Romeinen of Grieken gespeelde wedstrijdjes in welsprekendheid, met als doel de ander te overtuigen. En dat daar allerlei spelregels voor golden. En dat om de overtuigingskracht te versterken daarbij allerlei fijnzinnige retorische trucs werden gebruikt. Ik stel me daar een Asterix en Obelix-achtige setting bij voor, met in Romeinse stijl geklede mannen en vrouwen, die in een middelgrote arena aandachtig luisteren naar het frivole maar verbeten gespeelde woordenspel. Op gepaste momenten wordt er geapplaudisseerd. Tot zover de beelden. De keiharde hedendaagse werkelijkheid van de retoriek is een andere. Bij lezing van het artikel 'Retorische middelen in frames' [Tekstblad 2/3, 2010] valt me op dat de retorische trucs die tegenwoordig worden gebruikt, niet veel om het lijf hebben. Maar goed, misschien hadden ze vroeger ook niet zo heel veel om het lijf. Neem nu een retorisch middel als de drieslag, dat is simpelweg het herhalen van een boodschap. Drie keer nog wel! Een ander retorisch middel is het contrast. Tsja, dat gebruik ik ook geregeld om een punt te maken, zonder dat ik weet dat ik dan van een retorisch middel gebruik maak.
Andere retorische middelen die worden genoemd zijn het positie innemen: dat spreekt voor zich. Ook de grap is er een. Schijnt overigens alleen te werken als er een clou is. En daaraan zou ik willen toevoegen: ik noem geen namen, maar sommige debaters zouden er van af moeten blijven! Dan heb je nog de raadsel-oplossing, de aanhef-afmaker ('Read my lips: no more taxes') en het een beetje cryptisch getitelde vervolgen ('Willen we de crisis te lijf? Ja, we willen de crisis te lijf!'). Ook de heldenrol is er een. In het artikel worden trouwens niet alle middelen genoemd. Zo komen de volgens mij toch erg veel gebruikte middelen overdrijving en de beeldspraak niet voor.
Wat ik echt een stevige afknapper vind is dat blijkbaar ook uitschelden een retorisch middel is. Ik die dacht dat retoriek een fijnzinnig woordenspel was... En wat ik ook jammer vind om te lezen: retorische middelen werken zo goed vanwege hun voorspelbaarheid. Je had het kunnen verwachten - het gaat immers om mensen.
Probleem is dat tegenwoordig deze retorische middelen worden gebruikt om een soundbite met een zeer evidente boodschap op een dusdanige manier op te dienen dat de media er niet omheen kunnen. De media worden feitelijk misbruikt om 'frames' aan de man te brengen. En die frames zijn een stuk makkelijker te onthouden dan zo'n suf genuanceerd verhaal. Het volk houdt niet van nuance maar van simpel en stoer. Dat zijn nog eens statements voor bij de borreltafel! Dan kan zo'n sufjan van een Van Boxtel wel 100 keer in Pauw & Witteman zeggen dat slogans een simplificatie van de werkelijkheid zijn (wat op zichzelf een slogan is).
Zo blijkt maar weer: retoriek heeft niets met verbale wonderen uit te staan, het gaat er eenvoudigweg om of het werkt of niet. En plat werkt beter dan diep. Toch pleit ik voor een terugkeer naar de tijd van weleer, toen er nog inhoudelijk en met een polygoon-dictie werd gedebatteerd. Het is tijd voor een stukje retro-retoriek.
